Yazılım Doğru Bir Şekilde Kurma ve Kaldırma

Kısa cevap: Yazılımı her zaman geliştiricinin resmî sitesinden veya işletim sisteminin kendi mağazasından indirin, kurulum sırasında "İleri" tuşuna refleks olarak basmak yerine her ekranı okuyun, ek olarak sunulan araç çubuklarının ve "önerilen" programların işaretini kaldırın. Kaldırırken de sadece Denetim Masası'ndaki listeyi kullanmakla yetinmeyin; programın kendi kaldırıcısını çalıştırdıktan sonra kalan klasörleri ve kayıt defteri artıklarını da temizleyin. Yazılım yükleme kaldırma işini bu iki uçtan disiplinli yaptığınızda sistem yıllarca temiz kalır.

Kurulum dosyasını nereden indirmeliyim?

İlk kural: arama motorunda çıkan ilk sonuca güvenmeyin. Reklam etiketli sonuçlar sık sık programın adını taşıyan ama içine ek yazılım paketlenmiş "indirme yöneticileri" sunar. Doğru kaynak sırası şöyle:

1. İşletim sisteminin resmî mağazası (Microsoft Store, Mac App Store, Linux depoları).
2. Yazılımı geliştiren firmanın kendi alan adı.
3. Açık kaynak projelerde projenin resmî kod deposundaki yayın (release) sayfası.

Dosyayı indirdikten sonra uzantısına bakın. Beklediğiniz şey bir .exe, .msi, .dmg veya .deb iken elinizde .scr, .bat ya da çift uzantılı bir dosya varsa çalıştırmayın. Şüphe duyduğunuz dosyayı çevrimiçi çoklu antivirüs tarama servislerine yükleyebilirsiniz.

Kurulum ekranlarında neye dikkat etmeliyim?

Sihirbazlarda en riskli iki nokta lisans ekranı ve kurulum tipi ekranıdır. Mümkünse "Özel" veya "Gelişmiş" kurulumu seçin; çünkü "Hızlı/Önerilen" seçenek genellikle şu üçünü sessizce kabul ettirir:

• Tarayıcı araç çubukları ve arama motoru değişikliği,
• Başlangıçta otomatik çalışma izni,
• Yanına eklenen ikinci, üçüncü program.

Tarayıcı ayarları değiştiyse ana sayfanız ve arama motorunuz bambaşka bir servise dönüşür; ardından reklam pencereleri gelir. Pop-up reklamların kapatılmasını anlattığımız rehber tam olarak bu tür kurulum kalıntılarını temizlemek için yazıldı.

Kurulum yolunu değiştirmeli miyim?

Genelde gerek yok. Ama SSD'niz küçükse büyük oyunları ve video düzenleme paketlerini ikinci diske kurmak mantıklı. Buna karşılık sürücüler, güvenlik yazılımları ve sistem araçlarını varsayılan konumda bırakın. Klasör yolunda Türkçe karakter ve boşluk bulunmaması, eski bazı programlarda hata riskini azaltır.

Yönetici izni istemesi normal mi?

Bir kurulum dosyasının yönetici izni istemesi beklenen davranıştır. Anormal olan, kurulumdan sonra her açılışta bu izni istemesidir. Böyle bir durumda programın ne yaptığını sorgulamanız gerekir.

Programı kaldırırken hangi sırayı izlemeliyim?

Sıra şu şekilde işlerse arkada iş kalmaz:

1. Programı kapatın. Sistem tepsisindeki simgesine sağ tıklayıp tamamen çıkın; arka planda çalışırken kaldırma yarım kalır.
2. Kendi kaldırıcısını kullanın. Windows'ta Ayarlar > Uygulamalar, macOS'ta uygulamanın kendi "Uninstaller" dosyası, Linux'ta paket yöneticisi.
3. Yeniden başlatın. Kilitli dosyalar ancak yeniden başlatmadan sonra silinebilir.
4. Kalıntıları kontrol edin. Program Files, ProgramData, AppData (Roaming ve Local) klasörlerinde programın adını taşıyan boş klasörler kalmış olabilir.
5. Başlangıç listesini gözden geçirin. Görev Yöneticisi'nin Başlangıç sekmesinde artık var olmayan bir programın girdisi duruyorsa devre dışı bırakın.

Bu adımlar sistem açılışını da hızlandırır; bilgisayarın yavaşlaması konusunu ele aldığımız yazıda anlattığımız temizlik mantığıyla birebir örtüşür.

Kayıt defterine dokunmalı mıyım?

Orta düzey kullanıcı için tavsiye: elle silmeyin, sadece bilinçli silin. Regedit'i açıp rastgele arama yapıp bulduğunuz her satırı temizlemek sisteme zarar verir. Bunun yerine güvenilir bir kaldırma aracı kullanın; bu araçlar programı kaldırırken hangi dosya ve kayıt girdilerinin eklendiğini izler, sonra hepsini birlikte siler. Kayıt defterinde manuel işlem yapacaksanız önce dışa aktarma (Export) ile yedek alın. Yedekleme alışkanlığını anlattığımız rehberdeki mantık burada da geçerli: geri dönüş yolu olmayan işlem yapmayın.

Kaldıramadığım bir program varsa ne yapmalıyım?

"Kaldırma başarısız oldu" hatası genelde üç sebepten çıkar: kurulum kaydı bozulmuştur, dosyalar başka bir işlem tarafından kilitlenmiştir ya da yazılım kendini bilinçli olarak korumaktadır. Sırayla deneyin:

• Aynı sürümü üzerine tekrar kurup ardından kaldırmak (bozuk kaldırma kaydını onarır).
• Güvenli Mod'da kaldırmayı denemek.
• Üreticinin sitesinde yayımladığı özel "removal tool" aracını kullanmak — antivirüs ve grafik sürücülerinde bu araç neredeyse her zaman vardır.

Program kendini kaldırmaya inatla direniyorsa, reklam yazılımı veya istenmeyen yazılım sınıfında olabilir. O noktada kötü amaçlı yazılım temizliği için ayrı bir tarama şart.

Karşılaştırma: kaldırma yöntemleri